Najważniejsze uprawnienia pracownika
Przepisy Kodeksu pracy określają sytuacje, w których pracownik może zostać zwolniony z obowiązku świadczenia pracy. W zależności od przyczyny nieobecności zachowuje prawo do pełnego wynagrodzenia, jego części albo rekompensaty za utracony zarobek. Takie uprawnienia dotyczą między innymi spraw rodzinnych, opieki nad dzieckiem, badań lekarskich, podnoszenia kwalifikacji zawodowych oraz wykonywania obowiązków publicznych.
Zwolnienie na opiekę nad dzieckiem do 14. roku życia
Pracownik wychowujący przynajmniej jedno dziecko w wieku do 14 lat może skorzystać ze zwolnienia od pracy. Przysługują mu 2 dni albo 16 godzin w ciągu roku kalendarzowego. Uprawnienie to nie zależy od liczby dzieci.
O sposobie wykorzystania wolnego decyduje pracownik. W pierwszym wniosku złożonym w danym roku określa, czy wybiera wymiar godzinowy, czy dzienny. Za czas nieobecności zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Przy zatrudnieniu w niepełnym wymiarze czasu pracy zwolnienie godzinowe ustala się proporcjonalnie do etatu. Niepełną godzinę zaokrągla się w górę do pełnej godziny.
Zwolnienie od pracy z powodu siły wyższej
W przypadku pilnych spraw rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem pracownik może skorzystać ze zwolnienia z powodu siły wyższej. Warunkiem jest konieczność jego natychmiastowej obecności.
W każdym roku kalendarzowym przysługują mu 2 dni albo 16 godzin zwolnienia. Za ten czas otrzymuje 50% wynagrodzenia.
O sposobie wykorzystania uprawnienia decyduje pracownik w pierwszym wniosku złożonym w danym roku. Może wybrać dni lub godziny. Wniosek należy zgłosić najpóźniej w dniu korzystania z wolnego. Pracodawca ma obowiązek udzielić takiego zwolnienia.
Badania profilaktyczne i szkolenia BHP
Na przeprowadzenie okresowych i kontrolnych badań lekarskich pracownik otrzymuje zwolnienie od pracy. Obejmuje ono czas niezbędny do wykonania badań. Za ten okres zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Jeżeli badania odbywają się w innej miejscowości, pracownikowi przysługują należności na pokrycie kosztów przejazdu. Ustala się je według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.
Pracodawca ma również obowiązek zapewnić szkolenia z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy. Dotyczy to zarówno szkolenia przed dopuszczeniem do wykonywania obowiązków, jak i szkoleń okresowych. Wszystkie szkolenia BHP odbywają się w czasie pracy i na koszt pracodawcy.
Zwolnienia od pracy pracownic w ciąży i karmiących piersią
Pracownice w ciąży oraz kobiety karmiące dziecko piersią podlegają szczególnej ochronie. Dotyczy ona wykonywania prac uciążliwych, szkodliwych dla zdrowia lub wzbronionych.
W przypadku wykonywania prac niedozwolonych ze względu na ciążę lub karmienie piersią pracodawca powinien zapewnić bezpieczne warunki zatrudnienia. W tym celu może dostosować stanowisko, ograniczyć czas pracy lub przenieść pracownicę do innych obowiązków.
Jeżeli nie ma możliwości dostosowania warunków pracy ani przeniesienia do innego rodzaju pracy, pracodawca zwalnia pracownicę z obowiązku świadczenia pracy. Zwolnienie obejmuje niezbędny okres. Za ten czas kobieta zachowuje prawo do dotychczasowego wynagrodzenia.
Ciężarna pracownica ma także prawo do zwolnienia na badania lekarskie zalecone przez lekarza w związku z ciążą. Dotyczy to sytuacji, gdy nie można ich przeprowadzić poza godzinami pracy. W takim przypadku również zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Zwolnienie w okresie wypowiedzenia umowy o pracę
Po wypowiedzeniu umowy pracodawca może zwolnić pracownika z obowiązku świadczenia pracy do końca okresu wypowiedzenia. Mimo niewykonywania obowiązków pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Odrębnym uprawnieniem jest zwolnienie na poszukiwanie pracy. Przysługuje ono osobie, której pracodawca wypowiedział umowę o pracę. Warunkiem jest okres wypowiedzenia wynoszący co najmniej dwa tygodnie.
Wymiar zwolnienia wynosi:
- 2 dni robocze – przy dwutygodniowym i jednomiesięcznym okresie wypowiedzenia;
- 3 dni robocze – przy trzymiesięcznym okresie wypowiedzenia.
Trzy dni robocze przysługują również wtedy, gdy trzymiesięczny okres wypowiedzenia został skrócony na podstawie art. 36¹ § 1 Kodeksu pracy. Dotyczy to ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy albo innych przyczyn niedotyczących pracowników. Za czas zwolnienia na poszukiwanie pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Zwolnienie od pracy w związku z podnoszeniem kwalifikacji zawodowych
Pracownik podnoszący kwalifikacje zawodowe z inicjatywy pracodawcy albo za jego zgodą może korzystać ze zwolnienia z całości lub części dnia pracy. Obejmuje ono czas niezbędny do punktualnego przybycia na obowiązkowe zajęcia i uczestnictwa w nich. Za ten okres pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia.
Zwolnienie może zostać udzielone także osobie, która zdobywa lub uzupełnia wiedzę i umiejętności bez inicjatywy lub zgody pracodawcy. W takim przypadku pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia za czas wolny od pracy.
Zwolnienie od pracy w przypadku wezwania przez uprawniony organ
Obowiązek zwolnienia pracownika od pracy powstaje również w określonych sytuacjach związanych z wezwaniem przez uprawniony organ lub wykonywaniem obowiązków publicznych.
Zwolnienie przysługuje pracownikowi:
- wezwanemu do osobistego stawienia się przed organem właściwym w zakresie powszechnego obowiązku obrony, na czas niezbędny do załatwienia sprawy będącej przedmiotem wezwania;
- wezwanemu przez organ administracji rządowej lub samorządu terytorialnego, sąd, prokuraturę, policję albo organ prowadzący postępowanie w sprawach o wykroczenia;
- wezwanemu w celu wykonywania czynności biegłego w postępowaniu administracyjnym, karnym przygotowawczym, sądowym lub przed kolegium do spraw wykroczeń; łączny wymiar zwolnienia z tego tytułu nie może przekroczyć 6 dni w roku kalendarzowym;
- wezwanemu w charakterze świadka w postępowaniu kontrolnym prowadzonym przez Najwyższą Izbę Kontroli lub powołanemu do udziału w takim postępowaniu w charakterze specjalisty;
- będącemu członkiem ochotniczej straży pożarnej, na czas niezbędny do uczestniczenia w działaniach ratowniczych oraz odpoczynku koniecznego po ich zakończeniu, a także na szkolenie pożarnicze;
- wezwanemu na czas wykonywania obowiązku świadczeń osobistych.
Wynagrodzenie i rekompensata za czas zwolnienia
Zasady rozliczania wynagrodzenia zależą od podstawy prawnej zwolnienia. W niektórych przypadkach pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Przy innych nieobecnościach może otrzymać rekompensatę za utracony zarobek od właściwego organu.
W określonych sytuacjach pracodawca wystawia zaświadczenie o wysokości utraconego wynagrodzenia. Dotyczy to między innymi wezwań przez uprawnione organy, wykonywania czynności biegłego oraz udziału w postępowaniu kontrolnym NIK. Dokument pracownik przedstawia właściwemu organowi w celu uzyskania rekompensaty. Możliwość jej otrzymania zależy od odrębnych przepisów oraz zasad wynagradzania obowiązujących u pracodawcy.
Członkowie ochotniczej straży pożarnej korzystają z odrębnych zasad. Za czas zwolnienia związany z udziałem w działaniach ratowniczych oraz niezbędnym odpoczynkiem po ich zakończeniu zachowują prawo do wynagrodzenia.
Podstawa prawna
- Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, tekst jednolity Dz.U. z 2026 r. poz. 1245.
- Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 15 maja 1996 r. w sprawie sposobu usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz udzielania pracownikom zwolnień od pracy, tekst jednolity Dz.U. z 2014 r. poz. 1632.
- https://isap.sejm.gov.pl/?utm_source=chatgpt.com
TOPNOR biuro rachunkowe online – księgowość firm
Jeżeli szukasz biura rachunkowego online, które zapewnia profesjonalną obsługę, bezpośredni kontakt z księgową i wygodne przekazywanie dokumentów, zapraszamy do współpracy.
Skontaktuj się z nami, a przygotujemy indywidualną ofertę obsługi księgowej dla Twojej firmy.
ZADZWOŃ: +48 884 038 889
NAPISZ: BIURO@TOPNOR.PL